Frau Antje: een bijzonder (kaas)meisje

afbeelding van Veerle

Veerle

Redactie The Milk Story
&

"Gute Abend, liebe Hausfrauen! Heute zeige ich Ihnen Toast Hawaii!” Met deze woorden maakte Frau Antje in 1961 haar debuut op de Duitse televisie. Aan haar was de taak om in Duitsland reclame te maken voor Nederlandse kaas en boter. In Duitsland is ze een beroemdheid en wordt ze zelfs om haar handtekening gevraagd. Wat schuilt er achter de blonde vlechten en de witte hul? En wat maakte haar toen, en nu, tot zo’n groot succes? Etnologe Sophie Elpers van het Meertens Instituut in Amsterdam over de symboliek van Frau Antje.

“Wat zo bijzonder is aan Frau Antje, is dat zij heel veel kan vertellen over de relatie tussen Nederland en Duitsland,” zegt Elpers. “Als reclamefiguur bedacht door het Nederlandse Zuivelbureau (tegenwoordig Nederlandse Zuivel Organisatie) dient zij, ook nu nog, als transportmiddel om bepaalde beelden over Nederland en de Nederlandse zuivel te transporteren naar Duitsland.” In haar boek Hollandser dan kaas: De Geschiedenis van Frau Antje beschrijft Elpers de ontwikkeling die het Nederlandse zuivelmeisje in de loop der jaren doormaakte. Ze blijkt als uitstekende bron te dienen om inzicht te krijgen in de ontwikkeling van de Duitse samenleving. “De ontwikkeling van het figuur kan iets vertellen over de ontwikkeling van de Duitse voedselcultuur, emancipatie van de vrouw in de tweede helft van de twintigste eeuw en over omgaan met folklorisme. In de geschiedenis van één zo’n figuur kan een cultuurhistoricus best wel veel ontdekken over het alledaagse leven. Dat vind ik spannend.” 

Emancipatie van de vrouw

Toen Frau Antje in 1961 op de Duitse televisie verscheen, was zij in eerste instantie gericht op de huisvrouw.  Afgebeeld achter het fornuis presenteerde zij de kijker recepten voor gerechten met ‘Echter Käse aus Holland’ die de vrouw voor haar man en familie kon koken. Elpers: “Dit paste bij het plaatje van de ideale familie zoals deze ook gepromoot werd door de Duitse politiek en de gendervoorstellingen van die tijd: de man verdiende het geld en de vrouw bleef thuis en zorgde voor de familie.” Met de feministische golf in de jaren ‘70 en ‘80 en de toename in single huishoudens, emancipeerde ook Frau Antje.  Zo kookte ze in reclames voor zichzelf en niet zozeer voor haar man of gezin. Vrouwen gingen meer werken, dus was er minder tijd om te koken. Er werd meer ingegaan op de snelle keuken en de snacks, waaronder de bekende kaasblokjes.  Elpers: “Ze mocht echter ook niet te vooruitstrevend zijn, want het grote publiek moest zichzelf in haar herkennen.”  In de loop der jaren verdween het genderperspectief en veranderde haar rol in de reclames van huisvrouw in kaasexpert. Ze was niet meer alleen te zien in de keuken, maar ging ook zelf op pad om over Nederlandse zuivelproducten te vertellen. 

Folklorisme

"Het maakte niet uit dat ze uit Volendam kwam; ze moest gewoon Nederlands overkomen"

Het handelsmerk van Frau Antje is de traditionele Volendammer klederdracht. Haar witte hoedje met de vleugels aan de zijkanten is onmiskenbaar. “Wat grappig is, is dat Volendam een vissersdorp is en helemaal geen kaasdorp,”zegt Elpers. “Eind negentiende eeuw was Nederland heel erg bezig met de eigen natie. Men dacht dat in Volendam de ‘oeroude’ Nederlandse volkscultuur te vinden was, omdat het als katholiek dorp in een protestantse omgeving meer geïsoleerd – en daarmee minder ver ontwikkeld - was van de grote stad.“ En dus trok het dorp buitenlandse toeristen aan die Volendam zagen als een symbool voor heel Nederland. “Daar is gebruik van gemaakt in reclame voor verschillende producten, waaronder kaas en boter.  Zodoende werd die klederdracht naar voren gehaald als symbool voor Nederland. En daar maakte de NZO gebruik van met Frau Antje, die daarmee in Duitsland Nederlandse kaasproducten moest presenteren. En dan maakte het niet uit of ze uit Volendam kwam; ze moest gewoon Nederlands overkomen.”

Behalve in de klederdracht, kwam het folklorisme toen, en ook nu nog steeds, terug in het voor-industriële landschap waar ze vaak in werd gezet; molens, koeien in de wei, en kanalen en sloten daar doorheen. Een vrij ouderwets beeld, zou je denken, aangezien Nederland eigenlijk volop industrie had en op veel gebieden vrij vooruitstrevend was. In de jaren ‘80 en ‘90 maakte men in Nederland hier zich zo’n zorgen om, dat Frau Antje tijdelijk uit de reclame werd gehaald. Elpers: “Tegenwoordig heeft men daar helemaal niet meer zulke grote zorgen over. Nu gaat het bij het reclame maken voor voedselproducten juist over natuurlijkheid, authenticiteit en dat niet-industriële. Dat ambachtelijke wordt naar voren gehaald, en daar werkt Frau Antje natuurlijk hartstikke goed voor.”

Lees hier over het succes van Frau Antje in Duitsland in deel 2 van 'Frau Antje: een bijzonder (kaas)meisje'. 

(photocredits: shoplifter_too)

DEEL DIT ARTIKEL VIA:

Vorige en Volgende navigatie